Chiếm dụng văn hóa trong Tarot là gì? Đâu là ranh giới giữa sự học hỏi với sự chiếm đoạt?
Tarot vốn là một bộ môn mang tính giao thoa văn hóa rất mạnh. Từ những lá bài xuất hiện tại châu Âu thời Phục Hưng, Tarot đã không ngừng tiếp nhận ảnh hưởng từ triết học Hy Lạp, Kabbalah Do Thái, Chiêm Tinh Học, Giả Kim Thuật, các hệ tư tưởng phương Đông và vô số nền văn hóa khác. Chính sự đa dạng này đã khiến Tarot trở thành một ngôn ngữ biểu tượng phong phú và có khả năng thích nghi với nhiều bối cảnh khác nhau.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các bộ bài Tarot mang khuynh hướng hiện đại, nhiều ý niệm hợp thời hơn, khái niệm Chiếm Dụng Văn Hóa (Cultural Appropriation) ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong cộng đồng Tarot. Một số người cho rằng việc sử dụng hình ảnh, biểu tượng hay nghi lễ của một nền văn hóa khác là thiếu tôn trọng, thậm chí đó còn là cho mình quyền tự biến truyền thống của văn hóa này áp dụng cho văn hóa của chính mình. Trong khi đó, cũng có ý kiến cho rằng việc học hỏi và tiếp nhận văn hóa là điều tự nhiên trong quá trình phát triển của nhân loại. Vậy ta cần hiểu theo góc nhìn như thế nào?
1. Chiếm Dụng Văn Hoá Trong Tarot Là Gì?
Chiếm dụng văn hóa là hiện tượng một cá nhân hoặc cộng đồng sử dụng các biểu tượng, tín ngưỡng, nghi lễ, trang phục hoặc giá trị văn hóa của một nhóm người khác mà không hiểu, không tôn trọng và làm sai lệch ý nghĩa nguyên bản của chúng.
Trong Tarot, điều này thường xuất hiện khi một bộ bài hoặc một nội dung giảng dạy sử dụng các yếu tố văn hóa đặc thù chỉ vì mục đích thẩm mỹ hoặc thương mại mà không nghiên cứu đầy đủ bối cảnh lịch sử và ý nghĩa thật sự của chúng.
Điều quan trọng cần hiểu là không phải mọi sự tiếp nhận văn hóa đều là chiếm dụng văn hóa. Nếu nhìn theo khía cạnh nghệ thuật, Tarot là sản phẩm của sự giao thoa văn hóa kéo dài hàng trăm năm. Vấn đề không nằm ở việc sử dụng biểu tượng thuộc nền văn hóa khác, mà nằm ở cách chúng ta sử dụng biểu tượng đó với thái độ nào: trân trọng, tôn vinh hay khai thác quá đà.
2. Biểu Hiện Của Sự Chiếm Dụng Văn Hoá
2.1. Loại Bỏ Nguồn Gốc Thật Sự
Một trong những biểu hiện phổ biến nhất của chiếm dụng văn hóa là sử dụng một biểu tượng nào đó nhưng xoá bỏ hoặc làm mờ nguồn gốc thực sự của nó.
Ví dụ, nhiều người sử dụng các biểu tượng của người Mỹ bản địa, các thần Hindu hay nghi thức truyền thống từ nhiều nền văn hóa khác mà không hề biết chúng xuất phát từ đâu, mang ý nghĩa gì đối với cộng đồng sở hữu chúng. Thành ra, việc dùng sẽ giống như sự bôi nhọ lên chính văn hóa cội nguồn, tệ hơn là sử dụng sai cách, sai mục đích, gây ảnh hưởng đến tinh thần chung mà văn hóa đó để lại.
Trong Tarot, điều này có thể xảy ra khi một bộ bài lấy cảm hứng từ một nền văn hóa cụ thể nhưng không có bất kỳ giải thích nào về sự ghi nhận lịch sử, không giải thích bối cảnh hoặc thậm chí trình bày sai nguồn gốc của những biểu tượng được sử dụng. Khi nguồn gốc bị xóa bỏ, biểu tượng không còn là cầu nối văn hóa mà trở thành một món đồ trang trí đơn thuần.
2.2. Biến Hóa Sai Lệch
Văn hóa luôn thay đổi theo thời gian và việc diễn giải lại các biểu tượng là điều bình thường. Tuy nhiên, vấn đề xuất hiện khi quá trình biến đổi làm mất hoàn toàn ý nghĩa cốt lõi ban đầu.
Ví dụ, một vị thần đại diện cho sự huỷ diệt và tái sinh có thể bị biến thành biểu tượng tình yêu đơn thuần chỉ vì phù hợp với mục đích bán hàng. Một nghi thức tâm linh mang tính cộng đồng có thể bị đơn giản hóa thành “mẹo manifesting tình yêu” vài phút trên mạng xã hội.
Trong Tarot, điều này thường xảy ra khi những khái niệm phức tạp bị rút gọn thành các từ khóa hấp dẫn nhưng thiếu chiều sâu. Việc sáng tạo là cần thiết, nhưng sáng tạo không đồng nghĩa với việc bóp méo hoàn toàn giá trị ban đầu của biểu tượng. Ngoài ra, có những lá bài bị đổi ý nghĩa hoàn toàn, nếu không có sự giải thích về sự sáng tạo hệ thống của riêng mình thì chẳng khác gì diễn giải sai lệch hoàn toàn.
2.3. Đánh Tráo Khái Niệm Về Lợi Nhuận
Một khía cạnh nhạy cảm của chiếm dụng văn hóa có liên quan đến vấn đề thương mại, lợi nhuận và đầu vào thu được từ giá trị không chính xác.
Khi một nền văn hóa từng bị kỳ thị, cấm đoán hoặc bị xem thường trong lịch sử, nhưng các yếu tố văn hóa của họ lại được người khác sử dụng để tạo ra lợi nhuận mà cộng đồng gốc không được ghi nhận hoặc hưởng lợi, vấn đề bắt đầu xuất hiện.
Trong ngành Tarot, điều này thường được nhắc đến khi các biểu tượng tâm linh hoặc nghi lễ truyền thống được thương mại hóa mạnh mẽ. Bản thân việc bán sản phẩm không phải là sai, nhưng câu hỏi quan trọng là:
- Chúng ta có biết cái ta đang bán là gì không?
- Chúng ta đủ hiểu rõ về ý nghĩa của cái ta sử dụng để kinh doanh?
- Chúng ta có đang tôn trọng cộng đồng đã tạo ra giá trị đó không?
Đó là khi ta nhận ra rằng, chiếm dụng văn hóa tức là sử dụng chính nền văn hóa ấy để kiến tạo góc nhìn tư bản, nhưng rồi chính văn hóa cội nguồn lại bị bỏ rơi, không nhận được lợi ích vật chất hay sự tôn trọng nào.
2.4. Quyền Lực Và Sự Đại Diện
Chiếm dụng văn hóa là cả một câu chuyện dài về trò chơi quyền lực.
Khi một cộng đồng từng bị áp bức hoặc bị gạt ra khỏi dòng chảy chính của xã hội, việc người khác đại diện thay họ, nói thay họ hoặc định nghĩa lại văn hóa của họ có thể tạo ra những xung đột lớn.
Trong Tarot, điều này thể hiện ở việc nhiều nội dung được xây dựng dựa trên văn hóa của người khác nhưng hoàn toàn thiếu tiếng nói từ chính cộng đồng đó. Dẫn đến việc bị khai thác cho “đúng” với số đông mong muốn nhưng không hiểu lý do vì sao nó lại hình thành giá trị nguyên bản như vậy.
Điều này không có nghĩa rằng chỉ người thuộc một nền văn hóa mới được phép nói về văn hóa đó. Tuy nhiên, việc nghiên cứu, tham khảo nguồn đáng tin cậy và lắng nghe những người thuộc cộng đồng gốc là điều vô cùng cần thiết nếu muốn truyền tải thông tin một cách công bằng và chính xác.
3. Hãy Tạo Nên Sự Giao Thoa Văn Hóa
Điều thú vị là Tarot chưa bao giờ tồn tại trong trạng thái “nền văn hóa duy nhất”. Tarot là minh chứng rõ ràng nhất cho việc các nền văn hóa có thể gặp gỡ, ảnh hưởng lẫn nhau và tạo ra những điều mới mẻ.
Vì vậy, mục tiêu không phải là ngăn cấm sự giao thoa văn hóa. Thay vào đó, chúng ta cần học cách tiếp cận văn hóa bằng sự tò mò, tôn trọng và trách nhiệm:
- Khi sử dụng bất kỳ biểu tượng nào đó, hãy tìm hiểu thật kỹ nguồn gốc của nó.
- Khi lấy cảm hứng từ nền văn hóa khác, hãy ghi nhận những đóng góp của cộng đồng đã tạo ra giá trị đó.
- Khi nghiên cứu Tarot, hãy nhớ rằng mỗi lá bài đều là kết quả của hàng thế kỷ trao đổi tư tưởng giữa các nền văn minh khác nhau.
Tarot phát triển không phải nhờ những bức tường ngăn cách văn hóa, mà nhờ những cây cầu kết nối chúng lại với nhau. Và có lẽ, thay vì tranh cãi xem đâu là ranh giới tuyệt đối của chiếm dụng văn hóa, điều quan trọng hơn là tự hỏi:
Liệu chúng ta đang sử dụng những giá trị văn hóa đó bằng sự tôn trọng, hay chỉ đang khai thác chúng vì lợi ích của riêng mình?
Nguyễn Hiếu